Met Freek de Jonge mee naar Winsum. ‘Een lach, een traan en een gedachte. Probeer ik nog steeds’
Freek de Jonge (82) is weer op tournee. In volle zaaltjes en kerken promoot hij tevens het nieuwste deel van zijn memoires. Thomas Heerma van Voss reisde met de onvermoeibare ‘cultuurpessimist’ mee naar Winsum. ‘Het verlangen naar God krijg je niet dood.’
Geschreven door Thomas Heerma van Voss. Gepubliceerd in Trouw op 16 november 2026, 08:48
Natuurlijk is hij in het leven vooral bezig met dingen afronden, maar daar “hoeven we niet dramatisch over te doen”, zegt Freek de Jonge telefonisch. “Het meeste werk is al gedaan. Toch ben ik nog elke dag druk bezig, ik wil door. Ook om in kaart te brengen hoe alles precies is verlopen.”
Vergelijkbare woorden staan aan het begin van Reikhalzend verlangen (2017), het eerste deel van zijn memoires. Onlangs verscheen het vierde deel, Wisten wij veel, een 350 pagina’s tellend verslag van De Jonges jaren zeventig; een periode waarin cabaretduo Neerlands Hoop (met Bram Vermeulen) floreerde en uiteenviel, en waarin Freek Hella ontmoette, met wie hij inmiddels zevenenvijftig jaar samen is.
Halverwege het telefoongesprek met De Jonge komt zij plots aan het woord. Ja hoor, klinkt het, ik ben welkom om voor dit stuk mee te gaan naar het plaatsje Winsum, Groningen. De Jonge heeft namelijk niet alleen een nieuw boek uitgebracht, hij is met datzelfde verhaal de komende maanden ook aan het toeren. “Ik heb praktisch nagedacht: als jij naar ons huis in Muiderberg komt, kan je met Freek meerijden”, zegt Hella. “O, Freek wil weer iets kwijt.”
Foto Reyer Boxem
Gekraak, daarna opnieuw de stem van de 82-jarige De Jonge. “Heb je alleen Wisten wij veel gelezen of ook mijn eerdere memoires? Als je die las, weet je dat we naar voor mij bijzonder gebied gaan. Een soort heilige grond die raakt aan de diepe achtergrond van mijn werk.”
Elektrische Mercedes
Drie dagen later meld ik me in Muiderberg, waar het stel sinds 1981 in een fraaie, zelfverbouwde villa woont. “Heb je alles?”, vraagt Hella meermaals aan Freek. Gewoonlijk reist zij zelf mee, ook om te helpen met de belichting, maar vanavond vindt ze ‘technisch gezien geen interessante job’ en bovendien probeert ze op zichzelf te passen. Sinds ze twee maanden geleden tegen een stoplicht op botste, rijdt ze geen auto meer en ze wil vandaag ‘lekker rustig schilderen’. Wel zijn er straks twee technici bij, die nu druk spullen in hun eigen auto laden, inclusief Centraal Boekhuis-dozen vol Wisten wij veel.
Ik ga met Freek de Jonge mee in zijn elektrische Mercedes. Al rijdend beantwoordt hij mijn vragen. Ter voorbereiding op dit gesprek heeft hij mijn laatste roman gelezen, zegt hij. Nog voor we Muiderberg hebben verlaten, bekritiseert hij de structuur van het boek.
‘Eerst hebben ze God doodverklaard, nu gaat de kunst eraan.’
Kort daarna omschrijft hij zichzelf als ‘cultuurpessimist’. “Eerst hebben ze God doodverklaard, nu gaat de kunst eraan. Voor mijn grootouders was er niks anders dan het geloof. Mijn vader vocht zijn hele leven tegen de ontkerkelijking, als dominee probeerde hij zieltjes te winnen. Als je naar de huidige maatschappij kijkt is er niks anders dan materie en angst om die te verliezen. Een zorgelijke ontwikkeling die ik ook beschrijf. En ja, uiteraard maak ik deze voorstelling deels om mijn boek langer onder de aandacht te houden.”
Liefde voor Hella en succes met Bram Vermeulen
Ook vorige delen van zijn memoires gingen gepaard met een theatertournee. “Maar in mij zit sowieso een oerkracht die me telkens dat podium op drijft. Je kunt alle delen van mijn memoires los lezen, wel vind ik dat het geheel nog niet op zijn merites beoordeeld is. Alleen wil ik daar niet over klagen, want dan lijk ik weer een verbitterde oude man. Ben ik niet.”
Hij rijdt zoals hij praat: in hoog tempo, zonder twijfel of pauze.
Foto Reyer Boxem
Over die compositie van zijn memoires: alle delen vallen te lezen als het verslag van vrijheidszucht en overgave, wat gezamenlijk geleid heeft tot Freek de Jonges enorme oeuvre van voorstellingen, muziek en boeken. In Wisten wij veel zit de centrale spanning in enerzijds Freeks liefde voor Hella en anderzijds zijn succes met Bram Vermeulen (1946-2004). Vermeulen was, beschrijft De Jonge, direct kritisch op Hella. Intussen botsten de twee artistiek gezien steeds vaker, wat in 1979 tot de bekende en heftige breuk van Neerlands Hoop leidde.
“Toen hielden we helemaal niet meer van elkaar”, zegt De Jonge. “Ik keek op dat moment naar hoe The Beatles uit elkaar waren gegaan en dacht: ik moet het rigoureus aanpakken, helemaal opnieuw beginnen. Daar had Bram meer moeite mee. Zei hij zelf later ook.” Het kwam nooit meer helemaal goed tussen de twee. “Ik ben sindsdien bezig gebleven met de bordjes op de stokjes laten draaien. Ook dankzij dingen die Bram mij leerde: volledig vrij zijn, geen schroom voelen.”
‘Optreden hoort bij mijn voedsel’
Nu heeft hij twee weken niet op een podium gestaan, en dat voelt voor De Jonge als ongewenst lang. “Publiek geeft mij altijd energie. Optreden hoort bij mijn voedsel.” Enkele minuten later: “In de jaren zestig probeerden Bram en ik diepe en lichte cultuur te verenigen. Een lach, een traan en een gedachte. Probeer ik nog steeds. Maar uiteindelijk heeft de oppervlakkigheid in de maatschappij gewonnen. Dit is voor een groot deel gelijk opgegaan met de secularisatie. Dat we zo massaal niet meer geloven, heeft veel weggehaald van onze onderlinge verbinding. Maar het verlangen naar God krijg je uiteraard niet dood. De kunstenaar vult die behoefte op met innerlijke ervaringen, las ik laatst. Mee eens.”
‘Mijn moeder moet in mijn volgende boek meer aan de orde komen, met haar ben ik nog weinig opgeschoten.’
Inmiddels zijn we dicht bij Heerenveen. Langs de snelweg, omringd door groen, staan kolossale bedrijfspanden. “Waren hier vroeger niet.” Hij komt zelden nog in het noorden. “Voor mijn memoires heb ik wel onderzoek gedaan naar mijn familieachtergrond. Vooral naar mijn vader, hoe die het geloof probeerde te verspreiden. Ja, zendingsdrift is ook mij niet vreemd.”
Een citaat uit zijn memoires: “In 1958, tijdens een schoolavond in zaal De Wadden in Koog aan de Zaan, overkwam mij wat mijn grootvader ruim een halve eeuw eerder moet hebben ervaren: een niet mis te verstane openbaring. In mijn geval van een komisch talent.”
Nu, in de Mercedes: “Mijn moeder moet in mijn volgende boek meer aan de orde komen, met haar ben ik nog weinig opgeschoten. Ook omdat zij helemaal in dienst stond van mijn vader. Erg ouderwets.”
Foto Reyer Boxem
Foto Reyer Boxem
Zoon Jork overleed toen hij drie maanden oud was
Hij verwacht dat hij nog één deel van zijn memoires gaat schrijven, maar misschien worden het er meer want ‘er is nog erg veel te vertellen’. “Ik moet allerlei verhalen compleet maken. Mijn relatie met Hella bijvoorbeeld. Ik wil het woord ‘trots’ vermijden, maar ik vind het een prestatie dat zij en ik het gered hebben, ook met ons gezin.”
Ze hebben twee volwassen kinderen, die beiden in Amsterdam wonen. Hun zoon Jork overleed midden jaren zeventig toen hij drie maanden oud was onder tragische omstandigheden, die worden beschreven in Wisten wij veel. “Wij hebben op veel vlakken een waanzinnige onderlinge strijd geleverd. Hella’s ouders konden door de oorlog hun kinderen niet garanderen dat ze er mochten zijn. Ik ben juist in honderd procent vertrouwen grootgebracht, mede daarom werd Hella ook zo verliefd op me. Mijn jeugd was onbezorgd, vol bevestiging dat ik er mocht zijn.” Uit zichzelf: “Zonder seks hadden Hella en ik het nooit gered. In het orgasme is de spanning even weg, al is het maar een seconde. Bij Bram en mij was dat er niet, daar groeide de spanning alleen maar.”
In de provincie Groningen belanden we op steeds smallere wegen. “Dit is de godverlatenheid”, zegt De Jonge peinzend. Om ons heen: weilanden waar het oranje van de ondergaande zon overheen valt; schuren, her en der protestvlaggen, wie de boeren niet respecteert…
Af en toe herkent hij een plek, maar er is navigatie nodig voor de door hem bedachte route. In het dorp Zoutkamp begint hij plots te zingen: “Ik stond aan de Grand Canyon / En ik keek over de rand / Wat een diepte wat een kleuren / Dat was meer dan interessant / Gaf mij een gevoel van heimwee / Heimwee naar mijn vaderland / Als je in Zoutkamp onaneert / Raakt iemand zwanger in Cadzand.” Erna zegt hij: “Een tekst van een liedje uit De mars. 1981.”
Voormalige domineeswoning
Eenmaal in Westernieland – een aan het wad gelegen dorpje met circa tweehonderd inwoners – parkeert hij voor de kerk. Hij stapt uit, maakt meerdere foto’s, loopt naar de voormalige domineeswoning vlakbij. “Hier ben ik geboren”, zegt De Jonge opgewonden. Het is een groot, losstaand huis waarachter tegenwoordig, zo meldt een bord in de voortuin, een bakkerij gevestigd is (slagzin: graankracht en ambacht). De Jonge twijfelt niet en belt aan. In de deuropening verschijnt een man rond de vijftig. “Meneer De Jonge”, zegt hij verwonderd.
Foto Reyer boxem
“Goeienavond! Ik wil hem” – De Jonge wijst naar mij – “iets laten zien.”
Wat dat ‘iets’ is, blijft onduidelijk.
“Ehm, oké”, zegt de man. De Jonge vraagt of het uitkomt en loopt meteen naar binnen. “Hoe gaat het met het huis?” vraagt hij, rondkijkend. Hij is hier al jaren niet geweest.
“Goed”, zegt de man. “Er bellen soms mensen aan die vragen of Freek de Jonge hier vandaan komt. Dan antwoord ik: nu wonen wij er. Deur dicht. Maar ja, degene die hier geboren is kunnen we natuurlijk lastig weigeren.”
Het huis is flink gemoderniseerd sinds het gezin De Jonge vertrok. Muren zijn doorgebroken. De keuken is drastisch uitgebreid. De Jonge stapt de slaapkamer in. “De vroegere werkkamer van mijn vader. Die stond vol met boeken. Heel intimiderend vond ik dat, ik dacht altijd: dat is voor mij niet weggelegd. Nog steeds vind ik mezelf vaak tekortschieten qua kennis.” Hij vertelt over zijn jeugd en over het eerste woord dat hij naar eigen zeggen ooit hoorde: ‘verzet’; het zijn anekdotes die grotendeels in zijn memoires staan. “Ik speel hier vanavond in de buurt”, zegt hij bij zijn vertrek.
Terug in de auto: “Mijn geboortehuis is mij ook weleens te koop aangeboden. Geen denken aan.”
Vegetarisch sinds hij de roman Koe van Beat Sterchi las
We eten in het enige restaurant van Westernieland, De Oude Smidse. Slechts één ander tafeltje is bezet. Het gezin dat daar zit, herkent De Jonge direct. “Hé, Jochem Meyer”, zegt de man grappend. Iedereen aan die tafel lacht.
De Jonge bestelt mosterdsoep en vegetarische quiche. Sinds hij jaren geleden de roman Koe (1949) van de Zwitserse schrijver Beat Sterchi las, eet hij geen vlees meer.
Hij kijkt op zijn telefoon naar Teletekst-app voor het nieuws, pakt een iPad – de achtergrond: een foto van Hella en Freek – om zijn tekst voor vanavond door te lezen. Het is geen uitgeschreven verhaal, meer een verzameling steekwoorden, losse anekdotes, fragmenten waar hij nu nog wat zinnen aan toevoegt.
‘Elke keer is er die doodsangst dat ik straks met een mond vol tanden tegenover een gretig gehoor sta.’
Al zijn hele carrière improviseert De Jonge voor een belangrijk deel, en blijft hij ook tijdens het toeren zijn tekst voortdurend aanpassen. Kort kijkt hij op van zijn iPad: “Elke keer is er die doodsangst dat ik straks met een mond vol tanden tegenover een gretig gehoor sta. Maar het gaat al bijna zeventig jaar elke keer goed.”
Blik terug op het scherm, mompelend herhaalt hij wat woorden voor zichzelf. Dan is hij ineens bang te laat te komen en loopt de restaurantkeuken in om te vragen waar het eten blijft.
De quiche verschijnt, pal erna rijdt De Jonge door een schemerend Groningen naar Winsum. Cultuurcentrum Op Maarhuizen ligt aan het einde van een doodlopende weg en is omringd door weilanden. “Tadaaaa”, roept De Jonge bij binnenkomst van het moderne gebouw, waar ook conferenties, bruiloften en uitvaartdiensten plaatsvinden. Over een uur begint zijn optreden, met de twee technici bereidt hij alles snel en doelgericht voor. Hij drinkt koffie, kleedt zich om terwijl de zaal volstroomt.
‘We hadden makkelijk drie keer kunnen uitverkopen’
Honderdvijftig mensen verschijnen, bijna allemaal van boven de zestig. Het is uitverkocht. “Gelukkig maar, want anders wordt hij heel chagrijnig”, zegt een van de technici. “Tijdens de vorige tournee zei Freek eens te willen stoppen met toeren, of misschien alleen nog een paar optredens dichtbij Muiderberg. Twee uur later zei hij toch: houd volgend jaar vrij, we gaan op pad.”
De eigenaar van het theater: “We hadden deze voorstelling makkelijk drie keer kunnen uitverkopen.”
Het optreden is een indrukwekkende weergave van onvermoeibaarheid. Bijna twee uur lang loopt De Jonge heen en weer over het podiumpje, hij speelt piano, zingt, leest voor uit Wisten wij veel, versnelt en vertraagt, preekt, tapt moppen die tot lachsalvo’s uit de zaal leiden, laat zich middenin een act op het podium vallen, staat moeiteloos op, spiekt af en toe op zijn iPad, zegt dat het vroeger met Vermeulen ‘elke avond raak was, echt ongelofelijk’, lepelt verhalen op die hij zojuist al rijdend aanhaalde en ook in zijn boek beschreef, maar vermengt ze nu moeiteloos met het laatste wereldnieuws en zijn afgelopen uren.
Zo noemt hij zijn geboortehuis en zegt dat Hella er voor ‘het eerst in veertig jaar’ niet bij is. “Als u wilt weten hoe dit verder ging, moet u Wisten wij veel kopen”, zegt hij, en aan het einde: “Ik ben hier natuurlijk gekomen om boeken te verkopen.” Daar lacht hij bij, maar tijdens het lange applaus loopt hij wel linea recta naar de boekenstand.
Iedereen wekt een tevreden indruk, ook De Jonge zelf.
Een halfuur later, in zijn auto, zegt hij: “Dit was erg leuk. Ik geniet geweldig van zo’n avond. Twaalf boeken verkocht, heel behoorlijk. Nu even uitpuffen.”
Foto Reyer Boxem
‘Camus is net ter dood veroordeeld’
Tijdens de terugrit vallen meer stiltes dan op de heenweg. Groningen is verlaten en donker. Van het omringende land is niks meer te zien. Wanneer we iets voorbij Drachten zijn belt Hella; via een app kon ze zien dat de Mercedes weer rijdt. Hoeveel mensen waren er, vraagt ze. Hoeveel boeken verkocht? Wat voor zaal was het? Freek: “Ik heb nog in de oude werkkamer van mijn vader gestaan”.
“Mooi zeg.” Even later: “Als je thuiskomt slaap ik al, en nu ga ik Camus uitlezen, hij is net ter dood veroordeeld, het is prachtig.”
Ter hoogte van Lelystad zegt De Jonge tegen mij: “Eigenlijk begon de dood pas zijn intrede te doen toen ik tachtig werd, althans, daarvoor voelde het niet als mogelijke realiteit voor mijn leven. Maar op mijn tachtigste was ik plots kraakbeen in mijn knieën kwijt.” Jarenlang voetbalde hij wekelijks met onder anderen Ajax-legende Sjaak Swart, maar vanwege het kraakbeen moest De Jonge stoppen. “Altijd als ik las dat iemand op zijn 82ste was gestorven, dacht ik: mooie leeftijd. Nu ben ik zelf 82 en denk ik dat helemaal niet.”
De Jonge stelt dat hij vroeg in zijn leven genade heeft ontvangen. “Want dat komische talent was gewoon in mij aanwezig. Voetballen kon ik niet, medespelers wierpen me altijd toe: neem rust, neem tijd. Op het toneel had ik die dingen meteen, vanaf die schoolavond in 1958. Mijn eerste serie met Bram was dag in dag uit pure magie. Natuurlijk zijn er nu steeds meer aanwijzingen dat dingen veranderen. Verdwijnen. Het moment waarop ikzelf moet stoppen komt onvermijdelijk dichterbij. Dat is geen vervelend gevoel, ik ga me niet verzetten tegen aftakeling, maar het proces mag van mij wel heel lang duren.”
Evolutionaire gebeurtenis
Jan Mulder, die vanavond in het publiek in Winsum zat, zei eens tegen Freek de Jonge: in Nederland kan je niet succesvol cabaretier én schrijver zijn, hooguit één van de twee. Woorden die De Jonge nu instemmend herhaalt. “Ik heb geprobeerd in mijn memoires nog niet alles te vertellen, ik ben echt bezig geweest met componeren, hopelijk voelen mensen: er is nog meer in aantocht.”
Het gesprek komt op kunstmatige intelligentie. “Ik vind dat een evolutionaire gebeurtenis”, zegt De Jonge opgewekt en nog altijd zonder spoor van moeheid. “Jij?” Ik zeg dat de technologie mij tegenstaat, ook wegens de milieuschade. “Ja, da’s een ellendige factor. Maar ik wil altijd vooruit, en ik vind het cruciaal om deze technologie niet over te laten aan slechte mensen. Er zit zo veel potentie in ons, AI heeft eenzelfde rigoureuze uitwerking als de ontdekking van het schrift.”
Foto Reyer Boxem
Hij gebruikt AI zelf vaak. “Toen mijn broer overleed, vroeg ik aan ChatGPT waarom hij en ik zo uit elkaar waren gegroeid. Daarop kwamen meteen scherpe inzichten over onze levens, uit de psychologie en filosofie. Ik las de uitleg voor aan Hella en die was tot tranen geroerd.” Met studenten van de TU Eindhoven is hij al zijn werk van afgelopen decennia aan het uploaden. “Dan kun je bijvoorbeeld in 2050 mijn toneeltechnieken loslaten op de actualiteiten, en dan krijg je een oudejaarsconference in mijn stijl. Zo kan het nieuws altijd op mijn toon verslagen worden.”
Maar zover is het nog niet. Eerst verder schrijven aan zijn levensverhaal, en natuurlijk de tientallen voorstellingen die voor de komende tijd zijn gepland; tot en met april puilt de agenda uit. Het is al nacht wanneer De Jonge terugkeert in het helemaal stilgevallen Muiderberg. Hij verbindt een laadkabel aan zijn Mercedes en stapt zijn huis in. Morgen wacht Deurne, overmorgen Spankeren.
Vierde deel van memoires
Cabaretier Freek de Jonge (1944) toert tot juni kriskras door het land met Wisten wij veel, een theatervoorstelling met dezelfde titel als het vierde deel van zijn memoires. In dat boek, onlangs verschenen, staan vooral de jaren 1969-1980 centraal. Dat is de periode waarin zijn leven volgens hemzelf een beslissende wending nam: zijn ontmoeting met de liefde van zijn leven Hella Asser en de breuk met Bram Vermeulen in 1980. Hij maakte sindsdien zo’n zestig solovoorstellingen.